Το πρώτο κυπριακό Ιουλιανό πραξικόπημα – Ιούλιος 1947: το πραξικόπημα της μητρόπολης Κερύνειας μετά τον «θάνατο» του Λεόντιου

      70 χρόνια από την χαμένη άνοιξη του 1947-48 Μέρος ΙΙ: 

Το πρώτο κυπριακό Ιουλιανό πραξικόπημα – Ιούλιος 1947:

 το πραξικόπημα της μητρόπολης Κερύνειας μετα τον θάνατο/ «δολοφονία» [;] του Λεόντιου. Ακύρωση των μητροπολιτικών εκλογών, εκκαθαρίσεις αριστερών από τους εκκλησιαστικούς εκλογικούς καταλόγους - και επέκταση του πογκρόμ σε συνεργασία με την αποικιοκρατία, το 1948 με εκκαθαρίσεις και τρομοκρατία στην παιδεία και τον αθλητισμό/ποδόσφαιρο – και οι ρίζες της αντίστασης, από τότε…

Το ιστορικό πλαίσιο και οι εξελίξεις μετά τον θάνατο του αρχιεπίσκοπου Λεόντιου [του υποψήφιου της αριστεράς] στις 26 Ιουλίου – καταγραφή στην αριστερή Δημόσια Σφαίρα, 3 Αυγούστου: οι αριστεροί κατηγορούν την Δεξιά για ασέβεια στην μνήμη του Λεόντιου, φημολογείται συνομωσία για να επιβληθεί «ημέτερος» αρχιεπίσκοπος του κατεστημένου με εξωτερική στήριξη, ενώ στην Ελλάδα ο ανταρτοπόλεμος γίνεται πια «κανονικός»/ολοκληρωτικός πόλεμος. Και διεθνώς αρχίζει η συζήτηση για το τέλος της Αποικιοκρατίας – από την Ασία.

Τα γεγονότα

To 1947 διεξαχθήκαν δυο εκλογικές αναμετρήσεις στην Κύπρο. Η πρώτη ήταν για τον αρχιεπισκοπικό θρόνο και η δεύτερη αναμέτρηση για την ανάδειξη μητροπολιτών για τις μητροπόλεις Κιτίου και Πάφου. Οι εκλογές ήταν μέρος της υποχώρησης των βρετανών από την επιβολή του αυταρχικού καθεστώτος διορισμών, το οποίο είχε επιβληθεί μετα το 1931, και το οποίο απαγόρευε γενικά και τις εκκλησιαστικές εκλογές. Οι αρχιεπισκοπικές εκλογές του 1947 ήταν η πρώτη αναμέτρηση αριστεράς και δεξιάς σε παγκύπριο επίπεδο, στην ελληνοκυπριακή κοινότητα. Ο υποψήφιος της αριστεράς όταν ο τοποτηρητής, επίσκοπος Πάφου, Λεόντιος, ο οποίος είχε επιδείξει και μια σαφή αντιαποικιακή στάση, και μια τάση για συμπαράσταση σε εργατικούς αγώνες [όπως στην απεργία του Μάρτη του 1944] και γενικότερα υποστήριζε την «ενότητα» με την συμμετοχή όλων – καλούσε, δηλαδή, και την αριστερά για διαβούλευση, αντί μόνο την δεξιά όπως ήταν τότε συνηθισμένη η παράταξη η οποία εκπροσωπούσε το κατεστημένο, την άρχουσα τάξη και τους διορισμένους των  αποικιοκρατών. Η ευρύτερη αριστερά τότε απλωνόταν από τους τροτσκιστές στο εργατικό κίνημα, μέχρι την μαζική κομματική αριστερά στο ΑΚΕΛ,  αλλά και στις πολλαπλές οργανώσεις του λαϊκού κινήματος που είχαν ακόμα μια αυτονομία από τον μόλις αναπτυσσόμενο κομματικό μηχανισμό, [1] μέχρι την κεντροαριστερά [ο πιο επιφανής πολιτικός εκπρόσωπος της οποίας ήταν ο Ι. Κληρίδης που είχε εκλεγεί και δήμαρχος Λευκωσίας το 1946, και η εφημερίδα που εξέφραζε αυτήν την κεντροαριστερή τάση ήταν ο «Ελεύθερος Τύπος» του Θ. Παπαδοπούλου].[2]

Ο υποψήφιος της δεξιάς ήταν ο Πορφυριος, ο οποίος δεν ήταν κυπριακής καταγωγής – και αυτό έδωσε την ευκαιρία να αναδυθεί μια τοπική/τοπικιστική/κυπροκεντρικη διάσταση στη διαμάχη, καθώς το σύνθημα της αριστεράς ήταν «παπούτσι που τον τόπο σου».. H δεξιά δεν υπέβαλε την υποψηφιότητα του ακροδεξιού μητροπολίτη Κερύνειας Μακάριου ΙΙ, διότι ήξερε ότι θα έχανε. Και έτσι προτίμησε  να ακολουθήσει  μια στρατηγική εκβιασμού του Λεόντιου να μην υποβάλει επίσης υποψηφιότητα. Ελπίζοντας φαίνεται να διοριστεί [από τα πατριαρχεία] κάποιος δικός της. Ο εκβιασμός είχε την ακόλουθη μορφή: ο Κερύνειας επικαλείτο «δέσμευση» και των δυο τότε μητροπολιτών ότι δεν θα υπέβαλλαν υποψηφιότητα [η δέσμευση είχε γίνει λόγω Παλμεροκρατίας].[3] Ο Λεόντιος [και με δεδομένο ότι ήθελε να προωθήσει την ενότητα] ήταν ευαίσθητος στον εκβιασμό και επέμενε ότι δεν θα αποδεχόταν την εκλογή του [παρα την συντριπτική, σε αντιπροσώπους, πλειοψηφία] του μετώπου το οποίο τον στήριζε] αν δεν γινόταν αποδεχτός και από την δεξιά…

Το γεωπολιτικό πλαίσιο: Αντάν τζι αρκέψαν οι κρυφοί ανέμοι τζαι εφυσούσαν…. τζι άρκεψεν..στα δυτικά να κρυφό συννεφκιάζει…

Όμως, στην Ελλάδα ο εμφύλιος που είχε ξανακινήσει από το 1946, κορυφωνόταν ως αναμέτρηση πια δυο κόσμων. Στις 27 Ιουνίου, μια μόλις εβδομάδα, δηλαδή, μετά την εκλογή του Λεόντιου, στο Στρασβούργο, ο εκπρόσωπος του ΚΚΕ ανακοίνωσε ότι θα δημιουργείτο κυβέρνηση της ελεύθερης Ελλάδας [αυτό που ονομάστηκε μετά κυβέρνηση των βουνών].. Αυτό σήμαινε, πια, ότι οι αντάρτικες ομάδες που λειτουργούσαν μέχρι τότε ως αυτόνομες ομάδες αυτοάμυνας, θα οργανωνόταν στο στρατό της νέας κυβέρνησης, τον ΔΣΕ για να αντιπαρατεθούν με τον στρατό της κυβέρνησης των Αθηνών, την οποία οι αριστεροί αποκαλούσαν «μοναρχοφασίστες». Και έτσι, η Ελλάδα γινόταν το δυτικό πεδίο μάχης που θα σφράγιζε τα σύνορα του ψυχρού πολέμου. Στο ανατολικό όριο, την ίδια περίοδο, διεξαγόταν ο κινέζικος εμφύλιος/επανάσταση, ενώ σε λίγο θα γινόταν και ο πόλεμος της Κορέας. Ήδη στην εβδομάδα 20-27 Ιουνίου 1947, οι κυπριακές εφημερίδες είχαν αναφορές σε επισκέψεις Αμερικάνων στρατιωτικών στην Ελλάδα. Θα αναλάμβαναν τις επιχειρήσεις εναντίον του ΔΣΕ… Στην Κύπρο, το κλίμα ήταν ήδη πολωμένο και η επέκταση της αντιπαράθεσης στην Ελλάδα, αλλά και του ψυχρού πολέμου με πεδίο μάχης την Ελλάδα, στην περιοχή, όξυνε το κλίμα… Όμως, στις 13 Ιουλίου έγιναν και οι εκλογές για τις μητροπόλεις τις οποίες κέρδισε και πάλι θριαμβευτικά το Λεοντιακό Μέτωπο.

Το πρωτοσέλιδο [το οποίο επισυνάπτεται πιο πάνω] του Ελεύθερου Τύπου την επομένη, 14/7 είναι εκφραστικό. Στον πρωτοσέλιδο τίτλο ανακοινώνονται τα αποτελέσματα, ενώ κάτω δεξιά καταγράφεται η πληροφορία για επίθεση των ανταρτών στην βόρεια Ελλάδα – οι αντάρτες αναφέρονται ως διεθνής ταξιαρχία κατά το πρότυπο του ισπανικού εμφυλίου, εκφράζοντας ίσως και την ελπίδα της αριστεράς ότι θα είχαν βοήθεια οι αντάρτες από τις χώρες του σοσιαλιστικού/ανατολικού μπλοκ. Όμως, ο Στάλιν, που γενικά δεν ενεθάρρυνε τον εμφύλιο, τήρησε τη συμφωνία με τους δυτικούς και δεν παραβίασε τα σύνορα. Έτσι, η ελληνική αριστερά πολέμησε μόνη της. Και όπως χαρακτηριστικά έγραψε ο Β. Ραφαηλίδης, από την οπτική γωνία της αριστεράς, για τον εμφύλιο: τον πόλεμο τον κερδίζουν αυτοί που έχουν τα όπλα, «αν το κέρδιζαν οι ήρωες θα τον κέρδιζε ο Δημοκρατικός Στρατός».

Στις κυπριακές εκλογές, ωστόσο, η δυναμική της «άνοιξης» την οποία εκπροσωπούσε η αριστερά, διατηρούσε, και φαινόταν να διευρύνει την δυναμική της: οι δυο υποψήφιοι του Λεοντιακου Μετώπου ήταν ο Φρίξος Κουμιδης και ο Μακάριος Κυκκωτης, μετέπειτα αρχιεπίσκοπος Κύπρου. Ο Κουμιδης ήταν θεολόγος/ «ιεροκήρυκας» και μη κληρικός, για αυτό στις 18 Ιουλίου χειροτονήθηκε σε διάκονο και μετονομάστηκε σε Φώτιο. Ο Μακάριος ήταν ακόμα φοιτητής. Η Δεξιά προσπάθησε να επιχειρηματολογήσει ότι δεν θα δεχόταν την υποψηφιότητα, αλλά ο ίδιος δεν επιβεβαίωσε την προσπάθεια της. Ετσι ο Μακαριος εκλεγηκε ουσιαστικά για πρώτη φορά μητροπολίτης σαν υποψήφιος της αριστεράς/κεντροαριστεράς. Το ότι αυτό το γεγονός λογοκρίθηκε από την ιστορική μνήμη, είναι ένα ακόμα σύμπτωμα των factoids/γεγονιδιων με βάση τα οποία κατασκευάστηκε η νεότερη Ιστορία. Το πιο εντυπωσιακό είναι ότι η αναφορά στον Μακάριο και την εκλογή του έγινε εκτενώς στο σύγγραμμα του Φιφη Ιωάννου, «Ετσι ξεκίνησε το κυπριακό» το οποίο δημοσιεύτηκε αρχικά, το 1976, ενώ ζούσε ακόμα ο Μακαριος. Αλλα οι μετέπειτα αναφορές επέμεναν να λογοκρίνουν το απλό ιστορικό γεγονός.[4]

Ο θάνατος του Λεοντίου: Ένα παράξενος θάνατος που δημιούργησε σαφείς υποψίες [στη συγκυρία και με βάση τα δεδομένα του Ψυχρού Πολέμου] για δολοφονία

Ξαφνικά, όμως, ήρθε παράδοξα ο ψυχρός και ο θερμός ελληνικός πόλεμος στην Κύπρο. Ξαφνικά, στις 17-18 [το 24ωρο χειροτονίας του Φώτιου], ο αρχιεπίσκοπος Λεόντιος αρρώστησε και σε μια εβδομάδα, στις 26 Ιουλίου, πέθανε. Μια αδιαθεσία εξελίχθηκε σε εξάνθημα και παρά τις προσπάθειες των γιατρών να τεκμηριώσουν την πραγματική αιτία, το θέμα έμεινε ασαφές. Ένας υγιέστατος άνθρωπος, ξαφνικά σε μια εβδομάδα κατέρρευσε χωρίς ξεκάθαρη αιτία.

Κοιτάζοντας το γεωπολιτικό και εσωτερικό πολιτικό πλαίσιο [τον εμφύλιο στην Ελλάδα, αλλά και το μένος της τοπικής δεξιάς που έβλεπε να χάνει τον έλεγχο της Εκκλησίας – του βασικού βαθέως κράτους του τοπικού ελληνοκυπριακού κατεστημένου] οι υποψίες από την αριστερά στράφηκαν στην εκδοχή της δηλητηρίασης. Σε αυτό συνηγορούσε και το γεγονός ότι ο Λεόντιος δεν ήταν αγαπητός στο βαθέως κατεστημένο. Ο Ε. Παπαϊωάννου κατέγραψε με σαφήνεια την υποψία της δηλητηρίασης, στρέφοντας όμως την υποψία προς τους βρετανούς:

 «…ο Λεόντιος πέθανε από εξανθηματικό τύφο, όπως είπαν οι γιατροί του. Υπάρχουν ωστόσο ισχυρές υποψίες ότι ο θάνατος του Λεοντίου δεν ήταν φυσικός. Ότι οι βρετανοί αποικιστές που τον μισούσαν θανάσιμα βρήκαν τρόπο να του προξενήσουν τον εξανθηματικό τύφο.»

Ο Φ. Ιωάννου, ο οποίος ήταν γ.γ. του ΑΚΕΛ τότε παραθέτει τις εκθέσεις των γιατρών που μάλλον φαίνεται να αναζητούσαν την πηγή της ασθένειας, παρά να ήταν σίγουροι – την ημέρα πριν τον θάνατο του, εύχονταν μάλιστα να ήταν εξανθηματικός τύφος για να μπορεί να έχει κάποιες ελπίδες αν άντεχε ο οργανισμός του..[5]

Αξίζει πάντως να αναφερθεί και η εκτίμηση του Π. Μαχλουζαριδη, ο οποίος υπηρετούσε στην αστυνομία, και παρα το ότι δεν φαίνεται να προασκείτο στην Αριστερά, περιγράφει αρκετά αντικειμενικά, και με συμπάθεια τον Λεόντιο: υποστηρίζει ότι «ερεύνησε» και συζήτησε «το θέμα με πολλούς» και κατέληξε ότι δεν ήταν δηλητηρίαση.[6]

Σαν έτοιμοι από καιρό: το πραξικόπημα της ακροδεξιάς στην Εκκλησία μετά τον θάνατο του Λεοντίου: διαγραφή αριστερών από εκκλησιαστικούς καταλόγους, αποκλεισμοί, εκβιασμοί, και διώξεις…

Αν δεν ακολουθούσαν όσα ακολουθήσαν θα μπορούσε να αποδώσει κάνεις το θάνατο σε μοιραία στιγμή. Αλλά ακριβώς, όταν «έφυγε» ο Λεόντιος, η δεξιά με πρωτοβουλία της ακροδεξιάς της μητρόπολης Κερύνειας ανέλαβαν ένα έργο εκκαθαρίσεων, το οποίο έμοιαζε με το σκηνικό στην Ελλάδα και το οποίο προετοίμασε και την γενικά επίθεση εκκαθάρισης αριστερών από το ελληνοκυπριακό βαθέως κράτος το 1948. Την άνοιξη του 1948, η επίθεση απλώθηκε από την εκκλησία στη δημόσια ζωή – έτσι άρχισαν να κυκλοφορούν λίστες υπογραφών με στόχο τον εκβιασμό σε σιωπή ή εκκαθάριση αριστερών από τα αθλητικά σωματεία, αλλά και από την εκπαίδευση.

Η πρώτη εκκαθάριση έγινε, όμως, στην Εκκλησία: αμέσως μετά το θάνατο του Λεόντιου, η μητρόπολη Κερύνειας στο ρόλο του τοποτηρητή εξαπέλυσε επίθεση εκκαθαρίσεων αριστερών από τους εκκλησιαστικούς καταλόγους, έτσι ώστε να εξασφαλίσει πλειοψηφία στις ειδικούς αντιπροσώπους. Όπως καταγράφει ο Παπαϊωάννου η δεξιά κατάφερε «με κάποια νοθεία να εξασφαλίσει μικρή πλειοψηφία» υπέρ του υποψήφιου της.[7] Η αριστερά είχε εισηγηθεί τον Δέρκων, τον επικεφαλής της Συνόδου, ο οποίος ήταν αμερόληπτος στην όλη διαδικασία εκλογής του Λεόντιου.

Παράλληλα με τις εκκαθαρίσεις, η ακροδεξιά αναστήλωσε πλήρως την εκκλησία σαν συντηρητικό πια και ιδεολογικό θεσμό. Και έτσι με τον ύποπτο θάνατο του Λεόντιου, ήρθε και το μίνι πραξικόπημα: ακυρωθήκαν οι δύο μητροπολιτικές εκλογές στις οποίες είχε χάσει η δεξιά.

«Ο Λεόντιος αποθνήσκει, ο Μακαριος ο από Κερύνειας [μόνος Κύπριος ενθρονισμένος Μητροπολίτης] αναλαμβάνει την Τοποτηρητεία του Θρόνου, προκηρύσσοντας νέες αρχιεπισκοπικές εκλογές, ακυρουνται οι Μητροπολιτικές…[..]..Ο Πολύκαρπος Ιωαννίδης, πολυμήχανος Γραμματεύς [του Μητροπολίτη Κερύνειας] έχει εγκαταστήσει την έδρα του στα κελία της Αρχιεπισκοπής, οποθεν αποφασίζει να δράσει! Οι διαμερισματικες εκλογές ακυρουνται η μια κατόπιν της άλλης. Οι εκλογικοί κατάλογοι [που έμειναν εκείνοι του Λεόντιου] αναπροσαρμόζονται. Πλιατσικολόγημα νοθείας. Μαζική διαγραφή ψηφοφόρων της Παρατάξεως Εθνικής Συνεργασίας [της αριστερας-κεντρο-αριστερας]. Εξίσου μαζική εγγραφή ανυπάρκτων – των περισσοτέρων αποθανόντων – ψηφοφόρων. Γίνονται καταμετρήσεις και νέες καταμετρήσεις. Και με καταλόγους προδιαταγμένου αποτελέσματος διατάσσεται η διενέργεια νέων εκλογών σε χωρία η κωμοπόλεις «κλειδιά» Ούτε ενστάσεις γίνονται δεκτές, ούτε διαμαρτυρίες. Χωρίς υπερβολή. Φασιστικός ετσιθελισμός.»

[Φιφης Ιωαννου.1976/2005. Έτσι άρχισε το κυπριακό. Αθήνα: Φιλίστωρ. Σελ. 249

Ξαναέγιναν μητροπολιτικές εκλογές τον Απρίλιο του 1948.[8] Η δεξιά δέχτηκε [αντιλαμβανόμενη ότι θα έχανε τις εκλογές στην συγκεκριμένη περιφέρεια] να υποβληθεί κοινός υποψήφιος των δυο παρατάξεων στη μητρόπολη Κιτίου – και αυτός ήταν ο Μακάριος, ο οποίος είχε εκλεγεί ήδη μητροπολίτης Πάφου, αλλά αποφασίστηκε να μετακινηθεί στην μητρόπολη Κιτίου.[9]

Προφανώς, τα γεγονότα του Ιούλη του 1948 είχαν καθοριστική επίδραση ακόμα και αν κάποιος υποθέσει ότι τυχαία ξαφνικά εμφανίστηκε η ασθένεια  του Λεοντιου. Άμα σκεφτεί, όμως, κανείς τους πολέμους που κάνουν οι μυστικές υπηρεσίες με διάφορα είδη δολοφονίας –στην περίπτωση του Φιντελ Κάστρο λ.χ. έγιναν εκατοντάδες απόπειρες δολοφονίας με «αόρατα» μέσα δηλητηρίασης κοκ- είναι κάπως δύσκολο να δεχθεί κανείς ότι σε εκείνη την συγκυρία θα αφηνόταν η αριστερά να έχει φιλικό αρχιεπίσκοπο και μάλιστα πλειοψηφία και στην Ιερά Σύνοδο.

Όμως, όχι μόνο δεν έχουν διερευνηθεί [ και συζητηθεί] αυτά τα τόσο νευραλγικά  γεγονότα, αλλά ουσιαστικά λογοκρίνεται [η εμφανίζεται παραπλανητικά] και η αναφορά σε αυτά. Και ο λόγος ίσως να έχει να κανει και με το γεγονός ότι στα γεγονότα του Ιουλίου του 1947 βρίσκεται η αρχή ενός είδους πραξικοπήματος στους ελληνοκυπριακούς θεσμούς που θα οδηγήσει στην κυριαρχία ενός βαθέως κράτους, σιγουρά μέχρι το 74 [με ενίσχυση απειλών βίας από τους μασκοφόρους της ΕΟΚΑ και ΕΟΚΑ β μετά], αλλά και όσον αφορά τα δίκτυα εξουσίας σε θεσμούς μέχρι και σήμερα.

Η λογοκρισία των ιστορικών γεγονότων: η σιωπή γύρω από τον Ιούλιο του 1947 και τις προεκτάσεις του

Ιστοριογραφικά, η λογοκρισία εμφανίζεται στην κωμική απουσία αναφοράς του γεγονότος ότι ο Μακάριος προσκλήθηκε στην Κύπρο από την αριστερά αρχικά. Αντίθετα η καθεστωτική βιβλιογραφία αναφέρεται μόνο στην εκλογή του Μακάριου το 1948 – λογοκρίνοντας τις εκλογές του 47. Αυτό έχει και σαν αποτελέσματα λανθασμένες κατανοήσεις, ή προβολής, γεγονότων αλλα και λανθασμένες, εμπειρικά, καταγραφές των γεγονότων.

Η θέση λ.χ. ότι ο Μακάριος αρχικά εκπροσωπούσε την ακροδεξιά είναι σαφώς λάθος – και βασίζεται και σε αυτήν την λογοκρισία. Όπως και η προσπάθεια προβολής σχέσεων με τον Γρίβα πριν το 1950 τουλάχιστον.[10] Αν δει κανείς το όλο σκηνικό από του 1947, τότε εμφανώς ο Μακάριος[11] σαν ένα μορφωμένος[12] νέος κληρικός προβάλλεται από την αριστερά σαν μετριοπαθής [που σημαίνει και μορφωμένος για την αριστερά, αλλά και μη-αντικομμουνιστής]. Οπότε ο Μακάριος, όταν τελικά εκλέγεται στο νέο κλίμα του 1948 κρατά σαφώς αποστάσεις από την αριστερά, αφού ανήκει πια στο άλλο στρατόπεδο, αλλά ο λόγος του, λ.χ. του Οκτώβρη του 1948 στο δεξιό συλλαλητήριο για την ένωση είναι κατά κύριο λόγο αντι-βρετανικός, παρά αντικομμουνιστικός. 

Σε αυτό το πλαίσιο, η δική του πρωτοβουλία να γίνει συλλογή υπογραφών στην οποία θα συμμετείχαν και οι αριστεροί μαζί με τους δεξιούς που ελέγχαν πια την εκκλησία το 1950, ήταν και μια κίνηση ανοίγματος στην αριστερά. Δικαιώνοντας, αν μη τί άλλο, και την αρχική επιλογή. Σε αυτό το πλαίσιο και οι μετέπειτα κινήσεις του [η διακήρυξη της Φανερωμένης για στροφή «σε ανατολή και δύση»,[13] η κριτική των επιθέσεων των μασκοφόρων της ΕΟΚΑ εναντίον της αριστεράς το 1958, και η σύμπλευση με την αριστερά μετα το 1960] δείχνουν μάλλον ότι η αρχική του εκλογή, ήταν πιο κοντά στην μετέπειτα πορεία του, παρά η επανεκλογή του 1948 στο καθεστώς ελέγχου της ακροδεξιάς.

Η πραξικοπηματική διάσταση των πράξεων της ακροδεξιάς τον Ιούλιο του 1947 θα πρέπει να μελετηθεί και θεσμικά, αλλά και με βάση το γεγονός ότι υπήρχε ένα άτομο που έκφραζε το όλο κλίμα – και ευτυχώς, για την ιστορική έρευνα, έκδιδε και εφημερίδα οπότε μια σειρά δεδομένων είναι εκεί. Αυτό το κομβικό άτομο στην πραξικοπηματική ιστορία της ακροδεξιάς [ανάλογη θέση θα έχει και το 1974] είναι ο Πολύκαρπος Ιωαννίδης, της μητρόπολης Κερύνειας, ο οποίος πρωτοστάτησε στις εκκαθαρίσεις θεσμών [σχολείων, εκκλησιαστικών καταλόγων] από αριστερούς. Χαρακτηριστικά κείμενα από την εφημερίδα του «Εφημερις»:

Απαίτηση της δεξιάς από την αποικιακή κυβέρνηση να κανει εκκαθαρίσεις στην δημόσια υπηρεσία. «Να αρχίσει έρευνα δια τα πολιτικά φρονήματα των Άγγλων τμηματαρχών και κατόπιν των ιθαγενών. Να εξετασθεί κάθε τμήμα..Να κτυπηθεί ο κύριος στόχος, εάν επιδιώκεται πραγματικός εκκαθαρισις. Να γίνει λοιπόν εκκαθαρισις μεταξύ υπαλλήλων και διδασκάλων και αστυνομικών..» [Εφημερις, ‘Η εκκαθαρισις», 5 Μαρτίου 1948]

Και απαίτηση για στρατόπεδα συγκέντρωσης για την αριστερά: «Τώρα δεν εχομεν ή να επαναλαβομεν ότι καθήκον της Κυβερνήσεως δεν εινε άλλο παρα η κυρηξις και εδώ επιστρατεύσεως. Και πρώτον βήμα δια την παρασκευην του τόπου αυτού, ίνα δυνηθη να συμβαλη, όπως η ιστορία και η καταγωγή του το απαιτούν, εις τον αγώνα προασπισις της ελευθερίας και του χριστιανικού πολιτισμού, εινε η απομονωσις της σταλινικής σπείρας εις στρατοπεδον συγκεντρώσεως…» Εφημερις «Εις την γραμμην , λόρδε», 3 Απριλίου 1948

Και απαιτήσεις εκτός από τις εκδιώξεις δασκάλων/καθηγητών που δεν υπέγραφαν «δηλώσεις πίστης» στην εθνικοφροσύνη, να εκδιώκονται από τα σχολεία και οι αριστεροί μαθητές/τριες..«Νομιζομεν ότι δεν είναι ανάγκη να υποδειξομεν ότι η εφορεία οφείλει να προχωρήσει αδιστακτως εις ολοκληρωσιν του έργου, αποκλειουσα εκ του σχολείου τους κομμουνιστας μαθητας…Τούτον είναι το καθήκον όλων των Εφορειών όλων των γυμνασίων.» [Εφημερις «Να ολοκληρώσει», 24 Ιουλίου 1948]

 Είναι εκείνη την περίοδο που περίγραψε με σαφήνεια την εξωστρεφή δουλοπρέπεια της εθνικοφροσύνης απέναντι στον κίνδυνο να αποκτήσουν δικαιώματα τα λαϊκά στρώματα..

«Μέχρι δε της ευλογημένης ώρας της επιτεύξεως της [ένωσης] να διοική η Αγγλία μόνη και υπευθύνως. Έστω και με κυβερνήτες τους Στορς και Πάλμερ. Ουδέποτε, όμως, «εξουσία στα χέρια του λαού» όπως ζητούν οι σ. Φίφης και Κληρίδης. Το διακηρύσσομεν απροκάλυπτα και χωρίς δισταγμόν.»

                               [10 Απριλίου 1948, Εφημερίς]

Η εκστρατεία εκκαθαρίσεων και δηλώσεων υποταγής στην εκπαίδευση: όταν η εθνικοφροσύνη ζητούσε την ιδεολογική και διοικητική στήριξη της αποικιοκρατίας

Το ευρύτερο κλίμα απλώθηκε και στην ελληνοκυπριακή Παιδεία η οποία οδηγήθηκε σε δραματική οπισθοχώρηση πολιτισμικά – μέσα σε ένα κλίμα εκβιασμών, απειλών και επιβολής της υποταγής στην νοοτροπία του Μεσαίωνα, την οποία εκπροσωπούσε ο Π. Ιωαννίδης, και όχι μόνο – ουσιαστικά η εθνικοφροσύνη του πραξικοπήματος του Ιούλη του 1947 ζητούσε από τους Βρετανούς σαν η ιστορική σύμμαχος τους, να εκδιώξει τους αριστερούς από τα σχολεία και να τους παραδώσει – και αυτό έγινε σε αγαστή συνεργασία δεξιας-αποικιοκρατιας, έστω και αν προσπαθούν ακόμα να το λογοκρίνουν. Τα πιο κάτω είναι ενδεικτικά:

«Δεδομένου ότι οι δημοδιδάσκαλοι βρίσκονταν υπό τον έλεγχο το Γραφείου Παιδείας, το οποίο υπαγόταν στην Κυβέρνηση, ο Αχ. Αιμιλιανιδης, σε κύριο άρθρο του στο Έθνος[14] με θέμα την Παιδεία, κάκισε το γεγονός ότι είχε μέχρι τότε επιτραπεί σε αριστερούς να γίνονται δημοδιδάσκαλοι και ακόμα «να προάγονται, να διευθύνουν, να παιρνουν ίσως και εκπαιδευτικά αδείας και υποτροφίας».[15] Οι Σχολικές Εφορίες αποτελούσαν, μαζί με το Γραφείο Παιδείας, το άλλο σκέλος πάνω στο οποίο στηριζόταν η διοίκηση της παιδείας και σε μεγάλο βαθμό και της πνευματικής ζωής του τοπου. Δεδομένου ότι οι Εφορείες αυτές στελεχώνονταν εξ ολοκλήρου από την Δεξιά, δεν ήταν δυνατό να παράμειναν αμέτοχες στην εσωτερική διαπάλη.

 Στις 29 Απριλίου άλλο κύριο άρθρο στο Έθνος επικροτούσε την τοποθέτηση της Σχολικής Εφορίας και του καθηγητικού Συλλόγου του Γυμνασίου Λεμεσού στο θέμα του εμφύλιου πολέμου στην Ελλάδα.[16] Η περίπτωση καθηγητών που ανήκαν στην Παγκύπρια Οργάνωση Ελλήνων Λειτουργών Μέσης Εκπαιδεύσεως και που αρνήθηκαν να εγκρίνουν τα ψηφίσματα υπερ του Βασιλιά της Ελλάδας, τα οποία ήταν υπόχρεοι να εγκρίνουν όλοι οι καθηγητές Μέσης Παιδείας, έπρεπε σύμφωνα με το Έθνος να εξεταστούν πολύ σοβαρά από τη σχολική Εφορεία, «διότι ούτε το Γραφείον Παιδείας ούτε η Εθναρχουσα Εκκλησία πρέπει να επιτρέψει την εξάρθρωσίν της εθνικής και θρησκευτικής ζωής του Κυπριακού Λαού».[17] Στο χώρο των δασκάλων κυκλοφόρησε ετσι δήλωση «Υπερ Πίστεως και Πατριδος».[18] Την εν λόγω δήλωση υπέγραψαν όλοι οι δάσκαλοι οι οποίοι συμφωνούσαν με το περιεχόμενο της ή επιθυμούσαν να διατηρήσουν το επάγγελμα τους.»[19]

Ολοκληρώνοντας την εκκαθάριση των διαφωνούντων και επιβάλλοντας το κλίμα της τυφλής υποταγής στην εξουσία την οποία επέβαλε η ακροδεξιά σε συνεργασία με τους τότε προύχοντες, η αποικιοκρατία έπαψε από την θέση του τον πρόεδρο της Παγκυπρίας Διδασκαλικής Οργάνωσης, τον Σταυρό Αγγελίδη, γνωστό λόγω των αριστερών του θέσεων [η δικαιολογία ήταν η δημοσίευση άρθρου για την εκπαίδευση στη Κύπρο στο περιοδικό «Δάσκαλοι του Κόσμου».

Και μετά από αυτό το πογκρόμ της εθνικοφροσύνης σε συνεργασία με την αποικιοκρατία εναντίον της αριστεράς, κατασκευάστηκαν οι μύθοι συγκάλυψης και λογοκρισίας.

Μπροστά σε αυτήν την επίθεση οι μάζες της αριστεράς, αντέδρασαν με μαζικές κινητοποιήσεις και την συγκρότηση μιας παράλληλης θεσμικής οργάνωσης αυτού που θα μπορούσε να ονομαστεί subculture της κυπριακής αριστεράς [το οποίο ήταν ανάλογο με αλλα ιστορικά εργατικά λαϊκά κινήματα, όπως στην Βρετανία, την Γερμάνια, την Ισπανία, την Ιταλία] – η οποία κινήθηκε εκείνη την περίοδο των έντονων ταξικών διαμαχών αλλα και του τέλους της Διασκεπτικής, προς μια ριζοσπαστική διεκδίκηση «πλήρους Αυτοκυβέρνησης» με αποκορύφωμα το μεγαλύτερο συλλαλητήριο μέχρι τότε στην νεότερη κυπριακή Ιστορία, τον Οκτώβρη του 1948….Αυτή η διάσταση θα είναι το θέμα του τρίτου μέρους του αφιερώματος στην «χαμένη κυπριακή άνοιξη»…

---

[1] Εξού και το επεισόδιο με τον Πλουτή Σέρβα, γενικό γραμματέα τότε του ΑΚΕΛ, που αρνήθηκε να πάει Λευκωσία, ως γενικός γραμματέας, δίνοντας προτεραιότητα στη θέση του ως δήμαρχος Λεμεσού. Αυτό το επεισόδιο αναφέρεται συνήθως σαν μια από τις αίτιες που καθαιρέθηκε από γ.γ. του ΑΚΕΛ.

[2] Θαλής Παπαδοπουλος.2008. Ο άνθρωπος και ο δημοσιογράφος. Λευκωσία: ΙΜΜΕ.

[3] Η παλμεροκρατια ήταν η περίοδος της δεκαετίας του 1930, μετα τα οκτωβριανά, όταν οι βρετανοί επέβαλαν δικτατορικό καθεστώς διακυβέρνησης. Πηρέ το ονομα της από την κυβερνήτη Παλμερ

[4] Μια ανάλυση για τις παραπλανητικές αναφορές οι οποιες αναπαράγονται όπως ακριβώς περιέγραψε ο Maier την λειτουργία των factoids δημοσιεύτηκε στο περσινό τεύχος της Δ.Α. – από όπου αντλήθηκε μέρος αυτού του ιστορικού/επετειακού κειμένου [http://2ha-cy.blogspot.com/2017/07/1947-1948.html]

[5] Φιφης Ιωάννου [2005], σελ.243

[6] Παναγιώτη Μαχλουζαριδη. 1985. Κύπρος 1940-60: ημερολόγιο των εξελίξεων.  σελ, 505. Η αναφορά είναι  σύντομη χωρίς οποιαδήποτε εξήγηση των «ερευνών».

[7] Η διαδικασία πλήρους αποκλεισμού των αριστερών ολοκληρώθηκε το 1948. Το Σεπτέμβριο του 1948 η ελεγχόμενη πια από την δεξιά και ακροδεξιά Ιερά Συνοδός τροποποίησε το και το καταστατικό της Εκκλησίας έτσι ώστε [συμφώνα με το κείμενο] : «Δεν δύνανται να εγγράφουν εις τον εκλογικό κατάλογο οι τελουντες υπό εκκλησιαστικό επιτιμιον, οι οπωσδήποτε εκδηλωσαντες απόψεις αντικειμενας προς την Ορθόδοξόν Χριστιανική διδασκαλία, οι εκφρασθεντες κατά τρόπο ασεβή προς την εκκλησία η τους λειτουργούς ταύτης και οι ενεργουντες η συνεργαζόμενοι κατά τρόπον η υποβοηθούντα τοιαύτες εκδηλώσεις.» Και στις 19 Οκτωβρίου, στην αρχιεπισκοπική εγκύκλιο αναφερόταν και ότι ο Επίσκοπος δικαιούται και να αποκλείει άτομα που είναι ήδη γραμμένα στον κατάλογόν ..αν δεν πληρούν τα κριτήρια της απόφασης για τις εκκαθαρίσεις [αριστεροί «ασεβείς», «συνεργαζόμενοι» κοκ. Βλ.Ρολανδος Κατσιαούνης. 2000. Η Διασκεπτική. Λευκωσία: Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών, σελ. 486.

[8] Μια άλλη παράλληλη διάσταση της τότε διαμάχης ήταν η προσφυγή ενάντια στην Συνοδό για τις εκλογές στην Πάφο. Την απόφαση την οποία υμνούν στην Εκκλησιά της Κύπρου, την έγραψε ο δικαστής Ζεκκια, γνωστός για την αντικειμενικότητα του, αλλα είναι ενδιαφέρον να δει κάνεις και την αιτιολόγηση την οποία υμνούν εθνικόφρονες και μη υποστηρικτές της εκκλησίας: «Δεν υφίσταται επομένως ζήτημα εφαρμογής του Κοινού Αγγλικού Δίκαιου, εφ’ όσον υπαρχη περί τούτου προβλεψις εν τω Οθωμανικω Νομω, οστις αποτελεί μέρος της εν Κυπρω ισχύουσας Νομοθεσίας..» Για να διατηρήσει τα προνομία της η εθνικόφρων ακροδεξιά ήταν απόλυτα πρόθυμη να κρυφτεί πίσω από τον Οθωμανικό Νόμο, παρα να δεχτεί δίκαιες εκλογές..[Β. Εγγλεζακης 1986. Η εκκλησίας της Κύπρου από το 1878 μέχρι το 1955. Στο Κύπρος 1878 -1995. Λευκωσία: Εκδ. Δήμου Λευκωσίας.

[9] Φ .Ιωάννου [2005], σελ. 249. Στην μητρόπολη Πάφου φαίνεται ότι τελικά εκλεγηκε ο Κλεόπας που είχε χάσει από τον Μακάριο το 1947– αυτήν την φορά, το 1948, όμως είχε σαν αντίπαλο τον Φώτιο, και το βαθύ κράτος μαζί του. Ο Κλεόπας πέθανε το 1951, και στις αναπληρωματικές εκλογές, παρα την αντίθεση της ακροδεξιάς, τελικά εκλεγηκε ο Φώτιος [Μαχλουζαριδης, [1985] σελ.193

[10] Αυτές οι αναφορές στηρίζονται στις σχέσεις του Μακάριου με άλλους κυπρίους όταν ζούσε στην Αθήνα την περίοδο της κατοχής σαν φοιτητής– προστεθεί το γεγονός ότι ήταν ο υποψήφιος της αριστεράς/κεντροαριστεράς στις μητροπολιτικές του 1947, τότε σαφώς η εικόνα θα ήταν και πιο τεκμηριωμένη και πιο ολοκληρωμένη. [για την εκτίμηση η οποία οδήγησε στην επιλογή Μακάριου από το ΑΚΕΛ βλ. επόμενη υποσημείωση.

[11] Ο Φιφης Ιωάννου καταγράφει ως εξής τα κριτήρια επιλογής του: «Στα αυτιά του υποφαινομένου, υπό την ιδιότητα του ως γενικού γραμματέα του ΑΚΕΛ φτάνει, με όλες «τις καλές συστάσεις για τα προοδευτικά, πατριωτικά, δημοκρατικά του φρονήματα», καθώς και για τις διοικητικές του ικανότητες», το ονομα του Αρχιμανδρίτη Μακάριου Κυκκωτη, που σπούδαζε ακόμη, 34 χρονών, στην Βοστώνη των Ηνωμένων Πολιτειών, μετα τις σπουδές του στην Θεολογική Σχολή Αθηνών.. Διασταυρώνουμε αυτές τις πληροφορίες με αποτέλεσμα την πλήρη επαλήθευση τους. Δίνουμε σημασία στην ανοχή που ο υποδειχθης κληρικός [που εμείς ξέραμε μόνο από το Γυμνάσιο] και την ανεκτικότητα που μπορούσε να επιδείξει σε ότι λεγόταν τότε «κομμουνισμός» και «ανάγκη αφανισμού» του ! Και σε αυτό η έρευνα μας είχε θετικά για το κίνημα αποτελέσματα. Ο Μακαριος Κυκκωτης, πληροφορούμαστε, δεν ήταν άνθρωπος του τυφλού φανατισμού. Διακρινόταν για την ανεκτικότητα και την μειλιχιότητα του, για κανένα λόγο για την μισαλλοδοξία του.» Φ. Ιωάννου, Ετσι ξεκίνησε το κυπριακό, εκ. Φιλίστωρ, σελ. 225- 26. Προφανώς αυτή η μαρτυρία του ατόμου που τον στήριξε για μητροπολίτη δεν βόλευε όσους ήθελαν μετα θάνατο να τον συσχετίσουν με τον ..Γρίβα και τους Χιτες..

[12] Ο P.Loizos είχε παρατηρήσει στην ανθρωπολογική του εργασία για την κυπριακή κοινωνία πριν το 1974 [με άξονα την έρευνα του για το Αργακι], ότι οι αριστεροί γενικά είχαν μια θετική προδιάθεση απέναντι σε «μορφωμένα άτομα» [ με βάση την γενικότερη πίστη τους ότι η μόρφωση εκ μοντερνίζει και απελευθερώνει] έστω και αν δεν συμφωνούσαν μαζί με αυτά τα «μορφωμένα άτομα»  – φτάνει να μην ήταν φανατικοί αντικομουνιστές.

[13] Παναγιώτη Μαχλουζαριδη. 1985. Ημερολόγιο των γεγονότων. Λευκωσία.

[14] Εφημερίδα του ηγέτη του κόμματος της δεξιάς [ΚΕΚ] Θ. Δερβη

[15] Η εκπαιδευσις, Έθνος, 20 Μαρτίου 1948.

[16] «Αυτό απαιτούν αι εθνικαι αναγκαι», Έθνος, 29/4/1948

[17] «Καθηγηται και δάσκαλοι», Έθνος, 8/5/1948.

[18] Η Δηλωσις των δασκάλων, Έθνος, 18/5/1948

[19] Δείγματα υπογραφών αναφέρονται στην σελίδα 409 του βιβλίου Διασκεπτική του Ρολανδου Κατσιαουνη.2000. Έκδοση του Κέντρου Επιστημονισμών Ερευνών.