Ιστορικό Αφιέρωμα: 70 χρόνια από την «χαμένη άνοιξη» της ελπίδας του 1947-48

Το αποκορύφωμα των εκλογικών νικών του παλιρροιακού κύματος της αριστεράς-κεντροαριστεράς το 1947: η νίκη του «Λεοντιακού Μετώπου» και στις αρχιεπισκοπικές [και μετά τις μητροπολιτικές] εκλογές και η ανάδειξη του Λεοντίου σε αρχιεπίσκοπο στις 20 Ιουνίου 1947…

[θα «πεθάνει ξαφνικά» μερικές εβδομάδες μετά – και θα ακολουθήσει το εκκλησιαστικό πραξικόπημα της μητρόπολης Κερύνειας]..

Αλλά η ανάδειξη του Λεόντιου θα έχει σαν φόντο την ανακοίνωση από το ΚΚΕ της δημιουργίας κυβέρνησης της «Ελεύθερης Ελλάδας». Και άρα την επίσημη έναρξη του θερμού πολέμου στην ανατολική Μεσόγειο

«Το πρακτορείο Ρόιτερ μετέδωσε σχετικώς με την Αρχιεπισκοπική εκλογή ότι ο Λεόντιος εξελέγη ως Αρχιεπίσκοπος Κύπρου. Υπέρ αυτού ψήφισαν 58, ενώ 18 ψήφοι ρίφθηκαν υπέρ του «φιλοβρετανού» Μητροπολίτου του Σινά, Πορφύριου».[1]

Το κίνημα της κυπριακής αριστεράς, το οποίο άρχισε να συγκροτείται την δεκαετία του 1920 με άξονα την ανάπτυξη/οργάνωση του εργατικού κινήματος [με ιδεολογικό εκφραστή το Κομμουνιστικό Κόμμα, το οποίο αποτέλεσε μια συσπείρωση προλετάριων και ομάδας εκμοντερνιστών διανοούμενων αρχικά], κατάφερε, όχι απλώς να επιβιώσει την περίοδο της Παλμεροκρατίας, αλλά και να εμφανιστεί σαν ένα ευρύτερο μαζικό κίνημα την δεκαετία του 1940. Τότε συγκροτήθηκε και το ΑΚΕΛ σαν πιο ανοικτό κόμμα [από το ΚΚΚ, το οποίο έτσι και αλλιώς είχε κηρυχθεί παράνομο] αλλά ο βασικός άξονας της αριστεράς ήταν οι μαζικές οργανώσεις [ιδιαίτερα οι συντεχνίες] αλλά και η αυτο-οργάνωση των λαϊκών και μεσαίων στρωμάτων [σε συλλόγους, οργανώσεις κοκ]…

Η είσοδος των μαζών των λαϊκών στρωμάτων στο προσκήνιο της Ιστορίας και στο κέντρο των πόλεων. Πρωτομαγιά στην σημερινή πλατεία Ελευθερίας με χιλιάδες προλετάριους για πρώτη φορά. Για να κατανοήσει κανείς το μίσος μερίδας των αστών και άλλων προυχόντων, αξίζει να θυμάται ένα από τα χαριτωμένα παιχνίδια τους στις αρχές του αιώνα, στην Λεμεσό: τους  άρεσε στο καρναβάλι να ρίχνουν μερικά νομίσματα από τα μπαλκόνια τους και να βλέπουν τους φτωχούς να κτυπιούνται ποιος θα πάρει έστω και ένα από τα ψίχουλα. Και τώρα είχαν μπροστά τους ξαφνικά μια νέα γενιά που περπατούσε όρθια, όπως το είπε η Πασιονάρια, και τους κοίταζε στα μάτια σαν Ίσος όπως περιέγραφε ο Όργουελ τους επαναστατημένους εργάτες της Βαρκελώνης…

Αυτό το κίνημα, εκτός από ταξικό, ήταν και έντονα νεολαιίστικο και εξέφραζε και μια αλλαγή αντίληψης και νοοτροπίας ιδιαίτερα στο χώρο των πόλεων, ή σε περιοχές, όπου η προλεταριοποίηση είχε αλλάξει δραματικά, όχι μόνο τις οικονομικές, αλλά και τις κοινωνικές πολιτισμικές σχέσεις. Σε ένα κλασικό, πια, κείμενο του ο P. Loizos περιγραφεί την πολιτικό-πολιτιστική αντιπαράθεση την δεκαετία του 1940 και σαν προϊόν της κρίσης της ιστορικής πατριαρχικής δομής:

«Αν η Εκκλησία είχε στους κόλπους της πατέρες που [νόμιζαν ότι] γνώριζαν καλύτερα τότε το ΑΚΕΛ ήταν γεμάτο από επαναστατημένους γιους».[1] [και αν το δούμε ευρύτερα και από απείθαρχες κόρες – η αριστερά υπήρξε, επίσης, το βασικό κίνημα στήριξης της ισότητας των δυο φύλων τότε και της ενθάρρυνσης της γυναικείας συμμέτοχης στο δημόσιο, όπως φάνηκε και από τους αγώνες τους στα πλαίσια των απεργιών και ιδιαίτερα του 1948]…

Το νέο, εκμοντερνιστικό, εκδημοκρατικό [ένα βασικό του σύνθημα ήταν «κάτω οι διορισμένοι» της αποικιοκρατίας – οι οποίοι ήταν παράγοντες της δεξιάς, οι οποίοι κατά τα άλλα ήταν.. και ενωτικοί κατά τα άλλα[2]] και ταξικό κίνημα προκάλεσε ένα μικρό σεισμό στο τοπικό κατεστημένο, όταν στις πρώτες δημοτικές εκλογές μετά την παλμεροκρατία, το 1943, κέρδισε τις εκλογές στην Λεμεσό και την Αμμόχωστο [με τους Π. Σέρβα και Α. Αδάμαντος] ενώ είχε σημαντική παρουσία σε ολόκληρη την Κύπρο. Με δεδομένο ότι πίσω από το ΑΚΕΛ ήταν το ΚΚΚ, το οποίο ήταν και ανεξαρτησιακό και αθεϊστικό [αυτές όμως δεν ήταν κατ’ ανάγκη οι θέσεις του κινήματος, καθώς απλωνόταν][3] η εκπληκτική του απήχηση σηματοδοτούσε ένα ιστορικό ρήγμα. Αυτό το πολλαπλό κίνημα το 1944 στήριξε την μεγάλη δικοινοτική απεργία του Μάρτη με την οποία καθιερώθηκε η ΑΤΑ και ευρύτερα η αρχή του ελέγχου της αγοράς με βάση τους μισθούς των εργαζομένων..

Η έκδοση της αριστερής εφημερίδας του Βαρωσιου την οποία εκλεισαν οι βρετανοί τον Απρίλιο του 1945, 3 εβδομάδες μετα την δολοφονία 3 αριστερών διαδηλωτών στον Λευκονοικο. Το επίμαχο κείμενο ήταν το "Πλούσιοι και Φτωχοί" του Φιφη Ιωάννου, το οποίο κατηγορήθηκε από τις αρχές ότι προάγει το «ταξικό μίσος»

Η πρώτη δυναμική αντίδραση των Βρετανών ήρθε την άνοιξη του 1945 όταν αρχικά η αστυνομία πυροβόλησε διαδήλωση αριστερών στις 25 Μαρτίου του 1945 στο Λευκόνοικο, σκοτώνοντας 3 άτομα. Η αίτια της διαδήλωσης είναι συμβολικά χρήσιμη για την κατανόηση της ευρύτερης προσπάθειας της δεξιάς σαν της παράταξης του κατεστημένου να ελέγξει την κατάσταση μπροστά στην ευρύτερη κρίση εξουσίας που αναδυόταν: κατά τη διάρκεια τους εορτασμού της επανάστασης του 1821 [και με φόντο τα δεκεμβριανά στην Ελλάδα] απαγορεύτηκε στον εκπρόσωπο των αριστερών του χωριού να κάνει την δική του ομιλία. Βασικά, η δεξιά ξεκινούσε την εκστρατεία να ελέγχει όλους τους θεσμούς της κοινότητας. Μετά τις δολοφονίες στο Λευκόνοικο, στα μέσα Απρίλιου οι Βρετανοί εκλεισαν την αριστερή εφημερίδα του Βαρωσιού, την Ανόρθωση, ενώ στις 11 Μαΐου συνέλαβαν την ηγεσία των αριστερών συντεχνιών… Η αριστερά αντέδρασε δυναμικά στους δρόμους υιοθετώντας την μη-βία[4] και την δικαστική αμφισβήτηση των αποικιακών αποφάσεων της κυβέρνησης [και με στήριξη από το βρετανικά συνδικάτα]…

Στις δημοτικές εκλογές του 1946, η συμμαχία της αριστεράς σάρωσε κυριολεκτικά στις πόλεις και τις κωμοπόλεις – με εξαίρεση την Κερύνεια που ήταν λόγω μητρόπολης [και μικρού πληθυσμού] το άντρο της συντηρητικής ακροδεξιάς… Στην Πάφο εκλεγηκε ο Γαλατόπουλος, ο οποίος είχε πια μια αυτόνομη παρουσία, ενώ στις άλλες πόλεις και κωμοπόλεις, μέχρι και την Λευκωσία, εκλέγηκαν υποψήφιοι διαφόρων αριστερογενων συνδυασμών..

Μπροστά στις πιέσεις, αλλά και το γεγονός ότι το βρετανικό εργατικό κόμμα, το οποίο βρέθηκε στην εξουσία μετά τις βρετανικές εκλογές του 1945, επηρεάζονταν κάπως και από τα συνδικάτα, η βρετανική κυβέρνηση φάνηκε να υποχωρεί από την αδιάλλακτη στάση της και πρότεινε χαλάρωμα των αυταρχικών κανονισμών, οι οποίοι επιβλήθηκαν μετα τα οκτωβριανά. Έτσι προκηρύχθηκαν εκλογές για αρχιεπίσκοπο και μητροπολίτες, ενώ ξεκινούσε η διαδικασία της διασκεπτικής.

Το θέμα των αρχιεπισκοπικών εκλογών ήταν νευραλγικό. Ο αρχιεπίσκοπος ήταν με βάση την ιστορική παράδοση ένα είδος ηγέτη της ελληνοκυπριακής κοινότητας. Η αριστερά η οποία πλέον εξέφραζε ευρύτερα στρώματα, στήριξε τον μέχρι τότε τοποτηρητή τον Λεόντιο, ο οποίος είχε αποδειχθεί έντονα αντι-αποικιακός, αλλά και με συμμετοχή στην στήριξη απεργιακών αγώνων [όπως της απεργίας του 1944].. Ο Λεόντιος δεν ήταν αριστερός, αν και φημολογείτο ότι είχε ανάλογες συμπάθειες. Ο πνευματικός του, ο Γρηγόριος, ο εψηφισμένος ηγούμενος της μονής Μαχαιρά τότε, εθεωρείτο «κόκκινος ηγούμενος». Σε ένα γενικότερο πλαίσιο, ο Λεόντιος φαίνεται να ήταν ένας μετριοπαθής εκκλησιαστικός, ο οποίος δεν αποδεχόταν τον αποκλεισμό της αριστεράς από τις συζητήσεις, στο τότε εθναρχικό συμβούλιο, για την κατάσταση στην Κύπρο και το αποικιακό ζήτημα. Ήδη ανάλογη στάση είχε και το μέλος του εθναρχικού συμβουλίου, ο Ι. Κληρίδης, ο οποίος είχε εκλεγεί με την αριστερά ως δήμαρχος Λευκωσίας το 1946. Για την δεξιά όμως ο Λεόντιος ήταν ανάθεμα – και για τις φήμες για τις συμπάθειες του, αλλά και για την θέση του για ενότητα και συμμετοχή όλων στις συζητήσεις. Ηττημένη ήδη στις δημοτικές, η εθνικοφροσύνη έτρεμε μπροστά στο κίνδυνο το βασικό της κάστρο, η αρχιεπισκοπή, να ελέγχεται από  φιλο-αριστερούς ή έστω μη-φανατικούς δεξιούς… Ενδεικτική της νοοτροπίας της εθνικοφρονας δεξιας ήταν και το σχόλιο του αντιπροσώπου της Κερύνειας, Σάββα Κρίστη στην συνεδρία για εκλογή του αρχιεπίσκοπου:

«Σε αυτόν τον χώρο δεν υπάρχει τρόπος να επιφοιτήσει το Άγιο πνεύμα, αφού κατελήφθη από κομμουνιστές και άθεους». Η συγκεκριμένη δήλωση αφορούσε το γεγονός ότι την πλειοψηφία των εκλεγμένων αντιπροσώπων την είχε η αριστερά και οι σύμμαχοί της..

Οι εκλογές πραγματοποιήθηκαν τους πρώτους μήνες του 1947. Το πραγματικό όπλο της δεξιάς δεν ήταν ο αντιπρόσωπος της, αλλά ο εκβιασμός προς τον Λεόντιο να μην αποδεχθεί, αφού είχαν δεσμευθεί [τότε το δεσμεύομαι είχε βάρος.. μετά ήρθε ο Αναστασιάδης..:)] με τον Κερύνειας να μην διεκδικήσουν τον θρόνο. Άρα αφού ο Κερύνειας δεν διεκδικούσε, τότε δεν έπρεπε να αποδεχθεί και ο Λέοντος [ο οποίος ήταν μητροπολίτης Πάφου και τοποτηρητής] …Ο Λεόντιος είχε δηλώσει ότι θα αποδεχόταν μόνο αν ήταν υποψήφιος ενότητας – αν, δηλαδή, δεν τον εκβίαζαν με την δέσμευση οι της δεξιάς, και αποδέχονταν την εκλογή του…

Στις εκλογές αντιπροσώπων, η αριστερά και οι σύμμαχοι στης στο Λεοντιακό μέτωπο σάρωσαν λόγω του πλειοψηφικού συστήματος. Όμως, όπως παρατήρησε ο Ε. Παπαϊωάννου, ήταν μεν μια ιστορική νίκη, αλλά τα ποσοστά δεν ήταν του επιπέδου του 80-90%, όπως των αντιπροσώπων – τα πραγματικά ποσοστά ήταν 52% για την αριστερά και 48% για την δεξιά. Και εξέφραζαν μια τάση, η οποία είχε παρατηρηθεί, όπως σχολίασε και ο Ατταλίδης , στις εκλογές του 1946 – οι πόλεις και οι αστικές περιοχές γενικότερα έτειναν μαζικά προς την αριστερά, ενώ αντίθετα τα πιο μικρά χωριά, και οι αγροτικές περιοχές έτειναν συντηρητικά προς την δεξιά.

Κατά την διάρκεια της συνεδρίας στην αρχιεπισκοπή, στις 20 Ιουνίου 1947 [η οποία περιγράφεται με λεπτομέρεια από τον Φίφη Ιωάννου, ο οποίος ήταν αυτόπτης μάρτυρας] η ένταση ήταν μεγάλη, αλλά η αποφασιστική κίνηση ήταν ο ανάποδος εκβιασμός της αριστεράς προς την δεξιά: αν επέμεναν να εκβιάζουν τον Λεόντιο με την δέσμευσή του, τότε η αριστερά θα υπέβαλε την υποψηφιότητα του Γρηγορίου, του κόκκινου ηγούμενου. Η δεξιά πανικοβλήθηκε… Θα εκλεγόταν ο Γρηγόριος. Έτσι υποχωρήσαν και αποδέχτηκαν τον Λεόντιο…

Όμως, το παιχνίδι δεν είχε ολοκληρωθεί ακόμα. Στις 13 Ιουλίου προγραμματιζόταν να γίνουν και οι μητροπολιτικές εκλογές στις μητροπόλεις Πάφου και Κιτίου. Τις οποίες θα κέρδιζε και πάλι με αυξανόμενη πια δυναμική το Λεοντιακό Μέτωπο, όπως θα δούμε στο επόμενο επεισόδιο για το τότε πραξικόπημα στην Εκκλησία..

Αλλά τα δεδομένα δεν εξαρτιόνταν πια μόνο από την δυναμική της κυπριακής άνοιξης… Σαν συνοριακός χώρος μαζεύει και τις εντάσεις του περίγυρου… Στις αρχές Ιουνίου είχε ανακοινωθεί από τις ΗΠΑ το σχέδιο Μάρσαλ… Στις 27 Ιουνίου [μια εβδομαδα μετα την εκλογή του Λεόντιου, και τους λαϊκούς πανηγυρισμούς σε όλες τις πόλεις της Κύπρου] ο Μ. Πορφυρογένης του ΚΚΕ ανακοίνωσε στο συνέδριο του ΚΚ Γαλλίας στο Στρασβούργο, ότι «..μπροστά στο γεγονός της μοναρχοφασιστικής αδιαλλαξίας, αναγκαστικά τείνει να αποκρυσταλλωθεί και αποκρυσταλλώνεται κιόλας προς την δημιουργία μιας λεύτερης Ελλάδας με δική της κυβέρνηση και κρατική υπόσταση.» Αυτή η περίφημη «δήλωση του Στρασβούργου» οδηγούσε πια στον ολοκληρωτικό πόλεμο στην Ελλάδα, ενώ ο ψυχρός πόλεμος μάζευε από παντού αέρηδες..

Θα άφηνε η τοπική εθνικοφροσύνη, το βαθύ κράτος της εκκλησίας, αλλά και οι βρετανοί την αριστερά να έχει πρόσβαση στο βασικό εσωτερικό μηχανισμό εξουσίας της ελληνοκυπριακής κοινότητας;…

Η δολοφονία της άνοιξης και η λογοκρισία της Ιστορίας, στο επόμενο…. Το πραξικόπημα του Ιούλη του 1947…

_____________________________________________________________________

[1] Φίφης Ιωάννου.1976/2005, Έτσι άρχισε το κυπριακό. Αθήνα: Φιλίστωρ.
[2] P. Loizos. 1986. Αλλαγές στην δομή της κοινωνίας. Στο κυπριακά 1878-1955. Λευκωσία: εκ. Δήμου Λευκωσίας, σελ. 104,

[3] Η πιο κλασική μορφή ήταν ο Θ. Δέρβης διορισμένος δήμαρχος Λευκωσίας, αλλά και ηγέτης του βασικού δεξιού κόμματος τότε, του ΚΕΚ.

[4] Στο αποικιακό θέμα η θέση του ΚΚΚ μέχρι το 1940 με μαρτυρία του Α. Ζιαρτίδη ήταν ουσιαστικά έντονα αντι-ενωτικό. Το ΑΚΕΛ υιοθέτησε την θέση για «αυτοδιάθεση» που μπορούσε να σημαίνει και ένωση και ανεξαρτησία, αλλά προοδευτικά, καθώς η διάχυση του ΕΑΜ στην Ελλάδα έδινε την ελπίδα μιας ευρύτερης ρήξης, και το κυπριακό αριστερό κίνημα άρχισε να μετατοπίζεται προς την ένωση. Και μετά φυσικά θα χρειαστεί να κάνει την ανάποδη πορεία με την βρετανική εισβολή τον Δεκέμβρη του 1944, και μετά με τον εμφύλιο κοκ. Αλλά η αποδοχή άτυπα έστω της ένωσης ήταν και βολική με το δοσμένο ηγεμονικό κλίμα των νέων πολιτικοποιημένων στρωμάτων, τα οποία είχαν διαπαιδαγωγηθεί μέσα από το εκπαιδευτικό σύστημα, το οποίο ήταν έντονα [λόγω του ελέγχου από την εκκλησία, αλλά και των εισαγωγέων βιβλίων από Ελλάδα] ελληνοκεντρικό.

[5] Η αριστερά δεν είχε όπλα έτσι και αλλιώς. Αλλά και τα λίγα που υπήρχαν [πολλοί αριστεροί είχαν καταταγεί στον βρετανικό στρατό κατά την διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου] η αριστερά υιοθέτησε την γραμμή της αποστράτευσης, αντί  της προσπάθειας απόκτησης ή διατήρησης των όπλων. Μικρές προσπάθειες προς την άλλη κατεύθυνση υπήρχαν, αλλά γενικά έμειναν απομονωμένες χωρίς συνέχεια και λόγω πλαισίου [γεωγραφικού και θεσμικού].