Δυο δημοψηφίσματα: Καταλονία – Βόρειο Ιράκ

Το δημοψήφισμα στην Καταλονία και στο βόρειο Ιράκ [ιρακινό Κουρδιστάν], τις επόμενες δυο εβδομάδες προδιαγράφουν ένα νέο κύκλο ρωγμών στο ευρύτερο περιφερειακό πλαίσιο που εκτείνεται από την ΕΕ στην Μέση Ανατολή. Το θέμα μπορεί να αφορά άμεσα δυο περιοχές με ιστορικές διεκδικήσεις αυτονομίας, οι οποίες τωρα μετατρέπονται σε διεκδικήσεις ανεξαρτησίας, αλλα οι επιπτώσεις τους μπορεί να αποδειχτούν ευρύτερες. Σίγουρα θέτουν στο τραπέζι το ταμπού και επίμαχο θέμα των συνόρων των νεωτερικών κρατών – και κατά συνέπεια τις ευρύτερες αρχές πολιτικής συγκρότησης, αλλα αποτελούν και γεωπολιτικά σημεία έντασης με πολλαπλές προεκτάσεις.

Και στις δυο περιοχές το θέμα δεν είναι απλά η διεκδίκηση απόσχισης λόγω ιστορικών καταβολών, αλλα η ουσία βρίσκεται στο οικονομικό πλαίσιο: η Καταλονία είναι η πλούσια περιοχή της Ισπανίας, και το αίσθημα των ντόπιων είναι ότι ο πλούτος της υφαρπάζεται από την Μαδρίτη, ενώ στο βόρειο Ιράκ η κίνηση των κούρδων βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στην ελπίδα /πρόθεση της ηγεσίας τους να εντάξει στην δικαιοδοσία της το πετρέλαιο του βορείου Ιράκ. Σε αυτό το πλαίσιο η διαμάχη δεν είναι απλά συμβολικη-ιστορικη: αφορά και την κατανομή του πλούτου στην περιοχή.

Από την άλλη γεωπολιτικά και οι δυο περιπτώσεις αναμένεται να έχουν ευρύτερες προεκτάσεις. Στην Δύση η απόσχιση φαίνεται επιφανειακά να είναι λιγότερο δραματική, αφού απόσχιση ελπίζεται να γίνει στο πλαίσιο της ΕΕ. Η αντίδραση ωστόσο της Μαδρίτης δεν πηγάζει μόνο από τα ιστορικά αντανακλαστικά του κέντρου του κράτους που δεν θέλει να χάσει μέρος του ιστορικού του χώρου – αφορά και την ευρύτερη διαδικασία πολιτικής συγκρότησης στο εσωτερικό της ΕΕ. Αν αποσχιστούν οι Καταλανοι, αναπόφευκτα θα ακολουθήσουν οι Βάσκοι, και ανάλογα μπορούν να προκύψουν και σε χώρες όπως το Βέλγιο. Και ανάλογα μπορεί να ακολουθήσουν και άλλες. Αυτό διασταυρώνεται με το ανοικτό ζήτημα της ευρωπαϊκής ενοποίησης. Αν αυτή η ενοποίηση προχωρούσε [λ.χ. στην περίοδο της οικονομικής κρίσης την οποία όμως οι Γερμανοί χρησιμοποίησαν αντίθετα για να προωθήσουν την ηγεμονία τους αφήνοντας την διαδικασία ενοποίησης ημιτελή – και φυσικά τωρα προέκυψαν και έντονες τάσεις αυτονομίας] τότε μια απόσχιση θα ήταν ένα είδος εσωτερικής αναδιάταξης. Αλλα όπως είναι τα δεδομένα το ευρωπαϊκό πολιτικό σύστημα είναι σε ένα συνοριακό σημείο ανάμεσα στην συμμαχία κυρίαρχων κρατών, και την προοπτική της ομοσπονδίας. Σε αυτό το πλαίσιο οι διαμάχες για την απόσχιση πηγάζουν και από τις δυο κατευθύνσεις – οι μεν καταλανοι ελπίζουν σε μια μαλακή διαδικασία [όπως λ.χ. στην Τσεχοσλοβακία και στις χώρες της Βαλτικής από την ΕΣΣΔ] μέσα στην ΕΕ, αλλα σαφώς η ένταση της διεκδίκησης τους δείχνει ότι θέλουν και μια κρατική διασφάλιση στην περίπτωση που η ΕΕ απλά επιστρέψει στο καθεστώς των κυρίαρχων κρατών. Και από την άλλη, το δεύτερο [η αβεβαιότητα του αν θα ολοκληρωθεί η ευρωπαϊκή ενοποίηση η αν θα μείνουν τα ιστορικά κράτη] οδηγεί την Μαδρίτη σε πανικό – αφού η απόσχιση των Βάσκων μπορεί να πυροδοτήσει και τάσεις νότια στην Ανδαλουσία, και τότε το συγκεντρωτικό κράτος της ιστορικής μοναρχίας της Ευρώπης που διοικεί από τον 15^ο αιώνα, θα τελειώσει..

Στην περιοχή των κούρδων τα δεδομένα είναι διαφορετικά αλλα στο ίδιο πλαίσιο. Η ηγεσία των κούρδων ελπίζει ότι θα γίνει μεν μια ομαλή διαδικασία αλλα ξέρει πολύ καλά ότι η προσπάθεια να αποκτηθεί το Κιρκουκ, το οποίο κατοικείται από Κούρδους, Άραβες σουννιτες και Τουρκομανους, και το οποίο είναι ένα από τα κέντρα εξόρυξης πετρελαίου στο Ιράκ, είναι μια προσπάθεια για αλλαγή συνόρων αλλα και δημιουργίας ενός οικονομικά σημαντικού περιφερειακού παίκτη. Η Βαγδάτη βλέπει εδώ εκτός από απόσχιση και απώλεια ενός βασικού οικονομικού πυρήνα, και την πιθανότητα να οδηγηθεί το Ιράκ στην τριχοτόμηση [να αποσχιστεί δηλαδή και μια σουνιτικη περιοχή νοτιότερα – ακριβώς εκεί που ήταν το κέντρο βάρους των σανταμικων μετα το 2003, και το οποίο είναι σημαία το κέντρου βάρους του ΙΣΙΣ. Και αυτό βέβαια δεν αφορά μόνο το Ιράκ αλλα και τις άλλες χώρες που βλέπουν την πιθανότητα πιέσεων από μειονότητες για απόσχιση. Και μαζί με αυτό η στήριξη του Ισραήλ [του μόνου κράτους που έκανε τέτοια κίνηση] στην απόπειρα απόσχισης, δείχνει και μια γεωπολιτική κίνηση του Τελ Αβίβ να απεγκλωβιστεί από την απομόνωση. Η επέκτασης για τους Άραβες γείτονες τους.

Το κίνημα στην Καταλονία και το συνοριακό πολιτειακό «καθεστώς» της Ευρωπαϊκής Ένωσης

Μέχρι τωρα η διαδικασία στην Βαρκελώνη είναι πολύ πιο ενδιαφέρουσα ακριβώς γιατί η προσπάθεια του κράτους της Μαδρίτης προκάλεσε μια έντονη λαϊκή αντίδραση στην Καταλονία – με άξονα το δημοκρατικό δικαίωμα στην ψήφο που κουβαλά μια βαθιά ιστορική αύρα. Η προσπάθεια της Μαδρίτης να αναλάβει τον έλεγχο της περιοχής καταργώντας ντε φάκτο [σαν καθεστώς εξαίρεσης] την αυτονομία της Καταλονίας, προκάλεσε μια αντίδραση στους δρόμους, που δείχνει ότι πια το ανεξαρτησιακο κίνημα απέκτησε βαθιές συναισθηματικές ρίζες…Το δημοψήφισμα θα γίνει σε καθεστώς ημιπαρανομίας. Και η ένταση θα συνεχίσει να υποβόσκει.

Το πρόβλημα στην Ισπανία είναι και ιστορικό αλλα και πρόσφατο. Ιστορικά η Καταλονία βρέθηκε από την περίοδο της επανάστασης/εμφυλίου το 1936-39 αποφασιστικά στην πλευρά των δημοκρατικών. Η Βαρκελώνη ήταν ουσιαστικά και το κέντρο της κοινωνικής επανάστασης που προώθησε το αναρχοσυνδικαλιστικο κίνημα. Με αυτήν την έννοια οι αποκεντρωτικές τάσεις είναι βαθιές στην λαϊκή κουλτούρα. Και η εμπειρία του φρανκισμου [που κωδικοποιήθηκε στην λαϊκή εμπειρία, και διεθνώς, και με την διαμάχη Μπαρτσελόνα – Ρεάλ] σκληρυνε ακόμα περισσότερο την διαφοροποίηση από την Μαδρίτη, έστω και αν ο δημοκρατικός αγώνας ήταν γενικότερος στην Ισπανία. Η αποκατάσταση της δημοκρατίας με την επιστροφή όμως και της μοναρχίας άφησε ουσιαστικά μια ημιτελή αίσθηση στους Καταλανους και πολλούς άλλους υπηκόους του Ισπανικού. Η πρόσφατη οικονομική κρίση, και η αυταρχική επιβολή της λιτότητας από την Μαδρίτη η οποία στηρίζεται στον ψήφο πιο συντηρητικών περιοχών η στην διάσπαση των αντίπαλων της δεξιάς, προκάλεσε στην Βαρκελώνη ένα αίσθημα δυσφορίας όπου διασταυρώνονται η επιθυμία της τοπικής άρχουσας τάξης για αυτονομία, με το λαϊκό αίσθημα της ιστορικής διαφοροποίησης, αλλα και της διεκδίκησης ενός άλλου, πιο άμεσου [δημοκρατικά] τρόπου διαχείρισης της κοινωνίας από την πολιτεία. Και αφού η Μαδρίτη δεν αλλάζει…

Είναι δύσκολο να δει κανείς πως θα συγκατατεθεί σε βάθος χρόνου η Ισπανία σαν ενιαίο κράτος με μοναρχία. Οι περιοχές των Βάσκων και των Καταλανων, θα συνεχίσουν να αναζητούν τρόπους απόδρασης από το κράτος της Μαδρίτης και είτε τωρα είτε μετα, η διαδικασία αποκέντρωσης φαίνεται ότι θα οδηγήσει σε ένα σχήμα ανεξαρτησίας με διάφορες σχέσεις μέσα στην ΕΕ. Αυτό όμως εξαρτάται πως θα εξελιχθεί η Ευρωπαϊκή Ένωση. Και Ισπανία εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης θα είναι μια ακόμα πιο έντονα προβληματική διαδικασία πολιτειακής διαφοροποίησης.

Αξίζει πάντως να δει κανείς συγκριτικά την αντίδραση των δυτικών ΜΜΕ [και πολιτικών] στις αποσχίσεις το 1989-91 όταν ενθάρρυναν με ιαχές δημοκρατικής επικρότησης τις αποσχίσεις στην ανατολική Ευρώπη ενώ τωρα παρακολουθούν αμήχανα.

Οι κούρδοι στο βόρειο Ιράκ

Όσον αφορά τις κουρδικές περιοχές του Ιράκ ιστορικά υπαρχει ένα ευρύτερο θέμα κουρδικών περιοχών που μερικοί [κούρδοι αλλα και δυτικοί «σχεδιαστές συνόρων»] σκέφτονται ότι θα μπορούσαν να γίνουν κράτος. Με δεδομένο ότι αυτές οι περιοχές καλύπτουν συνοριακά μέρη 4 κρατών [Τουρκίας, Ιράκ, Ιράν, Συρίας] μια τέτοια διαφοροποίηση θα ήταν σπινθήρας για νέες αντιπαραθέσεις και σκληρά σύνορα. Η πιθανότητα κουρδικού κράτους σε αυτό το πλαίσιο είναι απομακρυσμένη. Ο Οτσαλαν που φαίνεται να είναι ο πιο σφαιρικός από τους κούρδους ηγέτες της περιοχής φαίνεται να προβάλει ένα μοντέλο συνομοσπονδίας, που δεν προωθεί πια την ιδέα του εθνικού κουρδικού κράτους αλλα την συνύπαρξη και με αλλα κράτη. Το Ιρλανδικό μοντέλο πολλαπλής κυριαρχίας στην βόρεια Ιρλανδία είναι μια ενδεικτική πιθανότητα των μοντέλων που αναδύονται γενικώς.

Η κουρδική αυτονομία στο βόρειο Ιράκ διεκδικήθηκε από τους κούρδους με διάφορες γεωπολιτικές συμμαχίες [από την ΕΣΣΔ έχει τις ΗΠΑ] και η παρούσα κατάσταση είναι προϊόν της αμερικανικής παρέμβασης από το 1991, όπου διασφάλισαν μια αυτονομία ντε φάκτο με την ζώνη απαγόρευση εναέριας κυκλοφορίας, και μετα με την εισβολή του 2003, οι κούρδοι έμειναν εκτός των αγώνων αντίστασης των ιρακινών [ανάμεσα τους και κούρδων του υπόλοιπου Ιράκ] κατά της εισβολής και της κατοχής, αλλα και των εμφυλίων που πυροδότησε υπόγεια η δυτική επέμβαση. Ουσιαστικά το ιρακινό κουρδιστάν είναι ένα μόρφωμα το οποίο σε αυτό το στάδιο ελέγχει η Δύση.

Όμως οι κούρδοι δεν είναι μια ενιαία οντότητα – ούτε στην ευρύτερη περιοχή ούτε στο Ιράκ. Ενδεικτικά Ισως ο ένας από τους ιστορικούς ηγέτες των κούρδων του Ιράκ, ο Ταλαμπανι διετέλεσε και πρόεδρος του Ιράκ [μετα τον Σανταμ] ενώ ο Μπαρζανι ο οποίος ηγείται της προσπάθειας για δημοψήφισμα, παρέμεινε στις κουρδικές περιοχές. Και η αντιπαράθεση ανάμεσα στις δυο παρατάξεις είναι έντονη κατά διαστήματα.

Το μεγαλύτερο πρόβλημα βέβαια δεν είναι οι εσωτερικές διαφοροποιήσεις τωρα, αλλα οι συνοριακές περιοχές. Όταν άρχισαν μετα το 2004 οι δυτικές εισηγήσεις για διαμελισμό του Ιράκ, ένας κούρδος ιρακινός αναλυτής, είπε το εξής: «καλά και την Βαγδάτη πως θα την χωρίσουν – εκεί μένει το ένα τρίτο των σιητων, το ένα τρίτο των σουνιτών και το ένα τρίτο των κούρδων όλου του Ιράκ.» Το πρόβλημα σε αυτό το πλαίσιο είναι ότι οι πλούσιες σε πετρέλαιο περιοχές είναι πλουραλιστικές και παρα την μεταφορά πληθυσμού [λέγεται] για να αλλάξει η σύνθεση του πληθυσμού του Κιρκουκ, δύσκολα θα δεχθεί κουρδική κατοχή της περιοχής η Βαγδάτη αλλα και η Άγκυρα [σαν «εγγυητής» των τουρκομανων] – αλλα και οι τοπικοί πληθυσμοί..

Το πιο πιθανό ότι ο Μπαρζανι κανει αυτήν την κίνηση καθώς η οικονομία του ιρακινού κουρδισταν παραπαίει λόγω της πτώσης της τιμής του πετρελαίου και εσωτερικών διαμαχών – και θέλει να κερδίσει κάτι περισσότερο από την Βαγδάτη. Όμως τα δεδομένα είναι δύσκολα. Η Βαγδάτη είναι μέρος του νικηφόρου άξονα Ιράν-Ιράκ-Συρία-Χιζμπολαχ/Λίβανος και βελτιώνονται οι σχέσεις [ακριβώς λόγω κουρδικού δημοψηφίσματος] με το Ιράκ. Και η κίνηση της Τουρκίας να στηρίξει το Κατάρ στην διαμάχη με την Σαουδική Αραβία, ανέβασε τις μετοχές της Άγκυρας σε αυτήν την συμμαχία.

Όμως το βασικότερο πρόβλημα του Μπαρζανι, είναι ότι ακόμα και αν με την δύναμη των όπλων επέβαλε αυτό που επιθυμεί [σχεδόν αδύνατο στρατιωτικά αλλα έστω σαν πιθανότητα] αν βρεθεί σε αντιπαράθεση με την Τουρκία και το Ιράκ οι διάδρομοι εξόδου του πετρελαίου θα είναι μπλοκαρισμένες…

Θα μπορούσε να πει κάποιος ότι στην Δύση/Ισπανία ο αγώνας για το δημοψήφισμα ανεξαρτησίας είναι μέρος από τις δυναμικές του μέλλοντος στο αβέβαιο ακόμα καθεστώς της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αντίθετα η κουρδική κίνηση στο βόρειο Ιράκ, φαίνεται να έρχεται σε μια στιγμή όπου μετα τους πολέμους, αναζητούνται σημεία σταθερότητας, και τα σημερινά σύνορα φαίνονται, εξ ανάγκης, σαν τα σημεία κοινής αποδοχής. Η δυναμική στην Μέση Ανατολή δείχνει μια τάση προς εσωτερικές ομοσπονδοποιήσεις, ενώ στην Ευρώπη η, έστω και αντιφατική, δυναμική παραμένει η συνολική ομοσπονδοποίηση η κάποιο ενδιάμεσο μόρφωμα..